Warning Up! ... een eerste verslag

Reculer pour mieux sauter

Warning Up! begon als een soort één tegen allen. 16 'knappe koppen' - wie zou niet 'ja' zeggen als tri.zone je vraagt om daarbij te zijn? - trekken zich terug van donderdagavond tot vrijdagavond om zich te buigen over de vraag: hoe komt het toch dat alle informatie en kennis over de klimaatverandering ten spijt er zo weinig effectief gebeurt? Onderhuids leefde de verwachting dat we het weekend in zouden trekken met een oplossing, een aanpak waarvan we samen zouden geloven dat die voor een doorbraak zou kunnen zorgen.

De uitnodiging had in elk geval ingezet op de nodige sense of urgency: De mensheid staat voor de grootste uitdaging ooit, en veel meer dan 10 jaar is er niet om de transitie naar een andere, duurzame samenleving te maken. Als dit niet lukt, ziet het er niet goed uit voor de planeet in het algemeen en voor de mensheid in het bijzonder.'

De eerste gespreksronde op donderdagavond kleurde echter allesbehalve activistisch - al was er zeker geen sprake van defaitisme, apathie of scepticisme. De ondertoon van veel inbreng was eerder dat we moeten opletten met simpele antwoorden, alsof we deze klimaatcrisis zouden kunnen keren met spaarlampen, recyclageparken en gesubsidieerde zonnepanelen. Op heel verschillende manieren werd gesteld dat een echt effectieve aanpak ook een echt fundamentele aanpak zal moeten zijn. We moeten de crisissen pellen als een ui, rok na rok, en met tranende ogen zien waar het eigenlijk om gaat. Waar zitten de echte oorzaken van de crisis, en kunnen we daar niet alleen de vinger op leggen maar er ook alternatieven voor formuleren? 'Een ander bewustzijn' creëren, was een van de stuntelige manieren waarop dat aanvoelen verwoord werd. Of nog: 'We moeten leren loslaten. Afstappen van het klassieke dirigisme waarin de voorhoede bepaalt waarnaar we moeten streven en de massa overtuigd moet worden. De enige strategie die kan werken, is een strategie waarin we samen leren  wat er nodig is om het klimaat te redden.'

Die 'onthechte strategie' riep van de wederomstuit natuurlijk de reactie op dat we de tijd niet hebben om te wachten tot er een bewustzijnsverandering op gang komt, en dat we intussen niet morgen nalaten om te doen wat meteen gedaan kan worden. En laat dat dan spaarlampen, recyclage of twijfelende stappen in de richting van groene energie zijn, of bedrijven die geloven dat het winstgevender is om 'groen' te zijn, het is beter dan alles op zijn beloop te laten.

Fundamenteel bewustzijn en concrete, onmiddellijk haalbare verbeteringen: het had het begin kunnen zijn van de klassieke eindeloze discussie over kip en ei, maar de twee perspectieven geraakten gelukkig in elkaar verweven tot een gezamenlijke onderlaag van visies en perspectieven op de gecombineerde kracht van diepte en haalbaarheid, fundamentele verandering en concrete aanpassingen.

Het spreken over bewustzijn bleek niet tegengesteld aan de concrete machtsanalyse van de werkelijke wereld (bijvoorbeeld in Kopenhagen), het ene mocht het andere verhelderen. Om een oud beeld uit de holebistrijd te lenen: we zijn niet enkel bezig met het verwervan van een plaatsje onder de zon voor beschaafde alternatieven, we beseffen dat er uiteindelijk echt een ander strand moet komen. Maar dat belet ons niet om intussen ... Geen wonder dat er in de loop van de avond de notitie 'positief toekomstbeeld' aangepast werd tot 'positieve toekomstbeelden'. Er is niet één antwoord op de vraag.

Verder werd ook meer dan eens gewezen op het belang van goesting: zolang een 'lichtere' levensstijl gezien wordt als inleveren of een zware opdracht, mobiliseren we nooit genoeg mensen om het verschil te maken.

<<< een korte nacht en een bescheiden sloot lekkere streekbieren met fijne verder-babbels later >>>

Uit de notities van de voormiddagsessie hou ik enkele mooie quotes bij:

• Transitiesteden zijn een gereedschapskist, maar we zijn niet bezig met modelbouw.
• De discussie gaat heel vaak over woorden en begrippen, maar uiteindelijk gaat het over betekenis: slagen we erin om het breed verspreide gevoel van onbehagen op zo'n manier te benoemen dat het zin geeft aan het handelen van mensen?
• Een doorslaggevende factor in de keuzes die mensen maken, is de sociale status die ze eraan ontlenen. Klimaatbewust leven moet hip worden voor jongeren, aanzien geven in leidende kringen, geloofwaardig zijn, ...
• Mensen kunnen systemen soms beïnvloeden, maar in de regel bepalen systemen het gedrag van mensen. Het is, met andere woorden, goed dat er straffe zwemmers zijn die tegen de stroom in kunnen zwemmen, maar uiteindelijk moeten we proberen de richting van de stroom te verleggen.
• Alternatieve systemen moeten wellicht prioritair gerealiseerd worden op een lokaal, gedecentraliseerd niveau. Dan voelen mensen veel directer de consequenties van hun daden en de baten van de verandering. Het maakt systemen ook opnieuw transparant, tegenover de gewilde abstracite van de mondiale systemen die vandaag ons leven domineren.
• Het ankerpunt van onze economie is op dit moment het monopolie van het formele geld, verworven door de beslissing van de overheid om alleen in die munt belastingen te ontvangen. Om een uitweg uit de prefecte crisis te creëren -met zijn economische, sociale, ecologische en tewerkstellingskanten- hebben we een ecologie van uitwisselingsmiddelen nodig.
• We moeten 'hevig experimenteren', ruimte maken voor projecten die als onzinnig gezien worden. Be prepared to be surprised.

Een korte brainstormsessie in kleinere groepen kreeg de opdracht om vanuit de manier van kijken die in het plenum gegroeid was enkele 'voorstellen' te creëren om aan reële maatschappelijke verandering te gaan werken.

Hier een subjectieve selectie van wat er bij mij bleef hangen:

• We moeten creatiever zijn in het zichtbaar maken van wat er vandaag al gebeurt, wat de impact daarvan is en hoeveel meer we nog zouden kunnen doen. Dat is belangrijk omdat mensen bevestiging nodig hebben van wat ze doen en om ze te stimuleren om samen nog veel meer mogelijk te maken.
• We moeten hevig experimenteren. Dat kan bijvoorbeeld door op stadsniveau met complementair geld te werken om zo tegelijk de economische-tewerkstellingscrisis én de klimaatverandering aan te pakken. Of door braakliggende landbouwgrond open te stellen voor collectief gebruik.
• We moeten proberen gezamenlijkheid in maatschappelijke systemen te herstellen, maar daarvoor is een grondig vertrouwen nodig in elkaar, maar ook in de systemen. En dat moeten we doen in de 'vloeibare samenlevingen' van de hedendaagse grootsteden en voorsteden.
• We moeten afstappen van de grote, allesomvattende scenario's die alleen nog uitgevoerd moeten worden. De juiste aanpak om mensen te sensibiliseren is de juiste vragen (samen) stellen. Dat helpt om te engageren en te inspireren, het voorkomt een heilloze drang tot convergeren en vervangt die door ruimte om te divergeren.
• We moeten ervaringsgrond creëren om te weten wat natuur is, hoe ze functioneert en op welke manier wij er deel van uitmaken. Dat kan ook helpen om economische modellen die uitgaan van natuurlijke cycli, symbioses en diversiteiten ingang te doen vinden.
• We moeten afstappen van de individuele kennis als grond voor verandering en beseffen dat het noodzakelijke leerproces een zaak van gemeenschappen is. Daarom is het ook belangrijk om netwerken te versterken en op alle niveau's uit te bouwen, want wellicht zijn dat de 21ste-eeuwse gemeenschappen waarmee we kunnen werken.
• We zullen constructieve media nodig hebben, die de tijd nemen om reflectie te voeden in plaats van traagheid te delegitimeren.

<<< een lekkere vegetarische maaltijd met huiswijn later >>>

In de namiddag van vrijdg was intussen duidelijk dat Warning Up! geen Spel zonder Grenzen of Eén tegen allen was. Tenminste: de strategie die we zochten, zou niet op de flipover staat tegen 5 uur.

Maar misschien zat het antwoord wel in het proces van de dag zelf. Een entertainment-format zou zowat de slechtst mogelijke metafoor zijn voor een aanpak die net de inspanning zelf tot een aangename ervaring wist te maken. De ruimte om te spreken, de tijd om te denken, de rust die samenhangt met het ontbreken van een dwingende agenda: misschien is het niet eens een slecht idee om dat mee te nemen in de vele kringen waarin de 16 deelnemers actief zijn.

Dat belette uiteraard niet dat er doorgedacht werd op de vraag of we vanuit de beslotenheid van het Leerhof toch nieuwe impulsen konden geven. Enkele ideeën bleven drijven op de vijver van mogelijkheden (waarbij iemand opmerkte dat ideeën pas waardevol zijn als ze gerealiseerd worden):

1. Trage tafels (ook wel Slow Tables genoemd; er zat nogal wat Engels in het denken en ik ben geneigd omdat als een sign o' the times te zien).

Vanuit de ideeën die ons denken bepaald hebben en vanuit de voorstellen die er al zijn, kunnen we een sessie organiseren waarbij de 16 aanwezigen elk zorgen voor 10 nieuwe deelnemers, opnieuw beslissers die bereid zijn de handen uit de klimaatmouwen te steken. Het opzet is niet overtuigen, maar uitwisselen. Traag is mooi, dat hebben we zelf ervaren, zeker als er daardoor ruimte onstaat om de uitdagingen in de diepte te bespreken.

Dit kan op basis van bijvoorbeeld 5 sterke voorstellen, of op basis van enkele provocerende 'What If ...' vragen.

2. Plan B (en die B staat niet echt voor Bernard, al had Lietaer er wel wat mee te maken).

Als we de analyse van Naomie Klein (De Schockdoctrine) ernstig nemen, dan zouden we zelf stevig doortimmerde alternatieve plannen klaarliggen moeten hebben voor het moment waarop de volgende -onvermijdelijke- systeemschokken eraan komen. Vraag is of wij dat kunnen en hoe dat moet gebeuren zodat de plannen ook geloofwaardigheid kunnen krijgen bij de beslissers van dat moment.

3. TED-x

Een bestaande format van korte maar zeer krachtige presentaties voor beslissers. Moet in het Engels wellicht, maar kan inspelen op de behoefte om het klimaatverhaal nog meer sociale status te geven. De presentaties moeten noodzakelijk ook over fundamentele uitdagingen en alternatieven gaan. Geen grijs gedraaide plaatjes, als we ons dat aftands beeld nog kunnen herinneren.

<<< met een laatste streekbier, een halve afspraak en een heel gevoel van vervulling, wuifden we elkaar 'dag en tot snel'>>>